Stichting Bezinning Orgaandonatie SBO
Header

Open brief over Communicatieplan Donorwet en leus donorcampagne

oktober 16th, 2018 | Posted by Abele Reitsma in Actieve donorregistratie

Aan de Minister voor Medische Zorg

Zijne Excellentie de heer mr. drs. B.J. Bruins

Per e-mail

Afschrift aan: Tweede Kamer – Vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport

 

Groningen, 16 oktober 2018

 

Hooggeachte heer Bruins,

Naar aanleiding van uw Communicatieplan Donorwet van 20 september 2018 nemen wij de vrijheid mee te denken over de voorlichtingscampagne voor de wetswijziging van Pia Dijkstra, nummer 33506, hoewel wij graag een meer eigentijds alternatief zien voor de actieve donorregistratie.

Reptielenbrein

Het Communicatieplan geeft ons om te beginnen aanleiding tot de volgende concrete reacties:

  1. Het motto “(Niet) kiezen is een keuze” beschouwen wij als een gemiste kans. De leus is waar, maar zet niet aan tot actie. Niet iedereen begrijpt dit.
  2. De leus “Donor worden. Dat doe je voor elkaar” is voor twijfelaars te vanzelfsprekend, te achteloos. Een luchtige boodschap moet wel kloppen met de veiligheidsbehoefte van het reptielenbrein. Bij de BOB-campagne kan dat, bij orgaandonatie niet.
  3. De zin “Je kan altijd zelf bepalen welke keuze je maakt” is te vrijblijvend, bevat geen urgentie en zet niet aan tot actie.
  4. Het voorleggen van vier keuzes (in advertenties) is te ingewikkeld. De wet (en de wetshistorie) regelen al de positie van nabestaanden. De keuze om nabestaanden aan te wijzen, is dus niet strikt noodzakelijk in de campagneboodschap. Hoe simpeler de boodschap, hoe minder keuzestress, hoe meer respons. Uit onderzoek blijkt dat elke extra keuze leidt tot significant minder respons[i]. Details komen wel bij het invullen van het formulier. Het is al ouderwets en ineffectief genoeg dat het papieren formulier veertig invulvelden telt.

Geen dubbele boodschap

De Wet op de Orgaandonatie heeft volgens de considerans tot doel de “bevordering van het aanbod” van organen. Na alle donorweken sinds 1985 zijn burgers voldoende bekend met dit doel, maar het effect van 33 donorweken is niet afdoende. Intussen is het niet meer nodig dit doel te benadrukken in de voorlichtingscampagne. Het werkt zelfs averechts. Immers, het gaat nu om het bereiken van twijfelaars.

Het is belangrijk om mensen niet aan te spreken op het geweten, een sociale norm, moreel gewenst gedrag, maar op hun eigen waarden en behoeften. Dit is aangetoond vanuit de sociale psychologie (Naomi Ellemers), zoals dit eerder al bekend was uit de motivational interviewing (dr William R. Miller), mediation (Robert A. Baruch Bush en Joseph P. Folger: The promise of mediation) en uit de boeken van Dale Carnegie (How to Win Friends and Influence People, 1936).

Motto belangrijker dan ooit

De wetswijziging is enerzijds historisch en zet anderzijds de klok decennia terug. Zie onze artikelen “Schaf donorformulier af” http://orgaandonorjaofnee.nl/schaf-donorformulier-af/ en “Haal orgaandonatie uit de morele sfeer” http://orgaandonorjaofnee.nl/haal-orgaandonatie-morele-sfeer/

Toezeggingen in de Tweede Kamer en in de Eerste Kamer hebben de wetswijziging beroofd van haar oorspronkelijke kracht: “Ja tenzij je uitschrijft”.

Dit alles maakt het bijna onmogelijk om de nieuwe donorwet te vertalen in een effectieve slogan. Toch is dit juist zo belangrijk, nu de wet gevolgen heeft voor miljoenen niet-geregistreerden, waaronder veel twijfelaars.

Historisch

De wetswijziging is historisch:

  1. De wetgever speculeert er voor het eerst op dat we ons gedragen volgens de wetten van de neuromarketing of nudging.
  2. De wetgever vult ongevraagd onze keuze in als we niet reageren, en beperkt daarmee onze vrijheid van gedachte en geweten: het recht op twijfel, het niet weten of niet willen weten.
  3. Als iemand niet reageert, ontstaat een discussie naar zijn of haar intenties, de eerste keer dat er een wettelijke interesse ontstaat voor individuele intenties buiten het strafrecht (opzet, nalatigheid en “met voorbedachten rade”).
  4. De wet heeft met name gevolgen voor mensen die geen modelburger zijn en/of beschikken over verminderde burgervaardigheden. Circa 10% van de burgers is onbereikbaar voor de overheid of reageert nooit (vergelijk de stemplicht in België).

Ouderwets

De wetswijziging is historisch maar zet de klok toch dertig jaar achteruit:

  1. In de houding van Nederlanders. Nee zeggen tegen orgaandonatie neemt toe en is nu weer sociaal acceptabel. Dertig jaar geleden was de maatschappelijk aanvaarde opinie “Orgaandonatie: mooi, maar blijf van mijn lijf”, de titel van een artikel in het magazine Psychologie van maart 1988. Na het aannemen van de Wet op de Orgaandonatie in 1996 was er aandacht voor de nadelen en risico’s van orgaandonatie. Bijvoorbeeld een interview met Bart de Graaff op 29 december 1997 in De Telegraaf. Eén van de laatste verhalen die niet rooskleurig waren, was de ervaring van Harold Mulder, verschenen in NRC Handelsblad op 26 februari 2006. Pas nadat de Tweede Kamer op 13 september 2016 onverwacht stemde voor actieve donorregistratie, was de oude opinie opeens weer maatschappelijk geaccepteerd.
  2. Het gebruik van massacommunicatie, brieven en bureaucratische formulieren met 40 invulvelden terwijl we nu leven in een tijd van interactieve apps.
  3. De wetswijziging geeft geen aandacht aan preventie van orgaanfalen, ter vermindering van de behoefte aan donororganen. Op elke donor zijn er 17 à 20 mensen die een orgaan nodig hebben. De realiteit is dat een donor gemiddeld bijdraagt aan nog geen drie orgaantransplantaties. De wetswijziging verandert niets aan deze verhouding in kansen: De kans om een orgaan nodig te krijgen is dus 17 à 20 maal groter dan de kans om te eindigen als orgaandonor. Dit maakt preventie van orgaanfalen tot bittere noodzaak.

Nadelen en risico’s

Nobelprijswinaar Daniel Kahneman ondekte dat 70% van de bevolking een standaardkeuze volgt, zelfs als deze voorkeursinstelling hen benadeelt, zonder kennis te nemen van mogelijke nadelen en risico’s. De wetswijziging staat hiermee op gespannen voet met het internationale recht op een geïnformeerde toestemming en de Nederlandse Reclame Code, die in artikel 8.2.b. duidelijkheid over risico’s tot norm verheft ter voorkoming van misleiding.

Dit maakt de overheid extra verantwoordelijk voor de juistheid, volledigheid en duidelijkheid van de voorlichting over consequenties, mogelijke nadelen en risico’s.

Op 21 februari 2017 deed de Reclame Code Commissie (RCC) uitspraak in dossier 2016/00960, over onder andere het donorformulier. De uitspraak stelt dat de woorden “na mijn overlijden” op het donorformulier in strijd zijn met artikel 5 van de Reclame Code. Wij verzoeken u het Besluit Donorregister hierop aan te passen.

Zandzakken

De wetswijziging is bedoeld tegen vermeende gemakzucht en onverschilligheid, maar gaat juist ten koste van het verantwoordelijkheidsgevoel in de samenleving. Ter vergelijking: Als een dijk te laag is, wil iedereen wel helpen zandzakken sjouwen. Als burgers de indruk hebben dat de overheid iets uitputtend regelt, daalt de alertheid en stijgt het risico dat het toch nog mis gaat.

De voorlichtingscampagne moet dus duidelijk maken welke leemte de overheid laat aan de samenleving. Bijvoorbeeld: wat gaat er mis als je niet reageert?

Rechtszekerheid

Dit alles maakt dat de nieuwe voorlichtingscampagne zich niet moet richten op de tweede doelstelling in de considerans van de Wet op de Orgaandonatie (de “bevordering van het aanbod” van organen) maar op de eerste: “de rechtszekerheid van de betrokkenen”.

Hoe dan wel?

De communicatie zou vooral twijfelaars (en tegenstanders van de wetswijzing) serieus moeten nemen zonder te willen overtuigen. Dit is haalbaar bij een geïntegreerde toepassing van kennis uit de hierboven vermelde disciplines.

Tot nu toe is niet of nauwelijks onderzoek gedaan naar redenen waarom mensen twijfelen over orgaandonatie. Het CBS heeft op 10 april 2012 gerapporteerd over de houding van Nederlanders, maar heeft geen (kwalitatief) onderzoek gedaan naar redenen om te twijfelen. Zijdelings krijgt dit wel een beetje aandacht in het recente onderzoek “Het stroomlijnen van de informatie over orgaandonatie. Rapportage kwalitatief onderzoek in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport”. BTC Mediatest BV, Amsterdam, maart 2018, R-4171 – D4.

Hoe kan de campagne twijfelaars en tegenstanders van de wetswijziging aanspreken?

  1. Trek de aandacht van twijfelaars en tegenstanders van de wetswijziging door hun opinie te reflecteren. Bijvoorbeeld “Twijfelen is mijn grondrecht. Maar kiezen is een voorrecht.”
  2. Houd mensen een dilemma voor dat een beetje pijn doet en waarin ze zich herkennen zodat ze in de ja-modus komen en zèlf een conclusie trekken. Bijvoorbeeld “Eigenlijk wil je er niet aan denken, maar je wil de vraag ook niet afwentelen op je geliefden.”
  3. Laat de consequentie zien: Wat gebeurt er als je niet reageert?
    1. Het systeem (het donorregister) vult ongevraagd voor jou een keuze in: “geen bezwaar”.
    2. Nabestaanden en artsen gaan dan gissen naar je motieven en raken verdeeld: wist je dit en bedoelde je dit bewust als een “ja”?
    3. Dit belast het rouwproces van je geliefden.

Ideeën

Wat vindt u van deze leus: “Even serieus. Maak zelf je keus.”

Of andere voorbeelden:

“Maak zelf je keus. Houd je afscheid harmonieus.”

“Stel je nabestaanden niet teleur. Beken kleur.”

“Met “geen bezwaar” raak je geen gevoelige snaar.”

“Twijfelen is mijn grondrecht. Maar kiezen is een voorrecht.”

“Donorregistratie: Wie niet reageert op brieven, laat nabestaanden gissen naar motieven.”

“Steigeren of registreren? Zelf kiezen zal nabestaanden inspireren.”

“Donorwet verwondert: half Nederland was tegen, heel Nederland denkt na.”

“Bespaar je nabestaanden een onmogelijke vraag. Wees niet vaag.”

“Denk vooruit, beslis voor later. Leg zelf je keuze vast.”

“Eigenlijk wil je er niet aan denken, maar je wil de vraag ook niet afwentelen op je geliefden.”

“Laat je keuze niet over aan het systeem. Bespaar je nabestaanden een probleem.”

“Laat je keuze niet aan het register. Je bent toch niet van gister.”

“Bespaar je nabestaanden frustratie. Kies je eigen registratie. Bepaal de conversatie.”

“Maak het donorregister niet tot hartendief. Reageer op de brief.”

“Reageer gracieus. Maak zelf je keus.”

“Beperk de consternatie. Kies je eigen registratie.”

“Wat de wetgever ook probeert: kies zelf wat je doneert.”

“Niet registreren = ernstig gissen.”

Donorregister benadeelt ja-zeggers en bevoordeelt nee-zeggers

Het donorregister leidt tot meer drempels en uitstelgedrag voor welwillende ja-denkers dan voor weigerachtige nee-zeggers. Op het digitale donorformulier hoeft een nee-zegger maar één keuze aan te vinken. Een ja-zegger krijgt twaalf extra keuzes voorgelegd, al voordat het donorregister het “ja” heeft geregistreerd en bevestigd. Voor ja-zeggers vormt elke extra vraag een potentiële afknapper. Dat blijkt uit talloze onderzoeken naar formulieren van webwinkels, vanuit de consumentenpsychologie. Vooral nu het donorregister vragen stelt over huid, oogweefsel en botweefsel. Dit zijn de weefsels die mensen het meest uitzonderen. Het donorregister zou iedereen op deze manier dezelfde vraag moeten voorleggen, ongeacht zijn of haar mening. Andere vragen komen later wel, nadat het eerste antwoord definitief is. Ter vergelijking: Een webwinkel stelt ook geen afhaakvragen als er iets in het winkelmandje zit. Graag geven wij u in overweging deze fout zo spoedig mogelijk te herstellen in het Besluit Donorregister.

Voorlichting mag ook wel duidelijk zijn over welke keuzes burgers en patiënten niet hebben:

  1. Voorbereidende handelingen kan je niet weigeren (Wet op de Orgaandonatie artikel 22).
  2. Uitvoering van het hersendoodprotocol kan je niet weigeren. Er is geen hardheidsclausule voor gewetensbezwaren.

Hiermee hopen wij een nuttige bijdrage te leveren aan een geslaagde voorlichtingscampagne.

Graag vertrouwen wij op een besluitvorming die recht doet aan de hierboven vermelde aandachtspunten.

Hoogachtend,

Namens het Bestuur, de Kerngroep en de Adviesraad van SBO,

 

Abele Reitsma, voorzitter

 

[i] Expert Dan Zarrella onderzocht 40.000 formulieren en ontdekte dat het terugbrengen van het aantal invulvelden van 4 naar 3 leidt tot 50% meer respons.

Een benchmark onderzoek onder 650.000 gebruikers van Formstack van 9 maart 2015 rapporteert meer dan 300% conversieverhoging na het opsplitsen van lange formulieren in korte deelformulieren.

You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 You can leave a response, or trackback.

One Response



Leave a Reply

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

  • Terugbelverzoek

  • Aanbevolen

    Abele Reitsma over orgaandonatie

    Abele Reitsma over orgaandonatie

    Family7 interviewt Abele Reitsma over orgaandonatie in het programma Uitgelicht. Een interview voorbij ja of nee, voor of tegen: “Orgaandonatie en transplantatie vind ik heel mooi en knap, maar tegelijk onnatuurlijk.

  • Onderzoek en kennisoverdracht op basis van respect

    De Stichting Bezinning Orgaandonatie (SBO) bevordert onderzoek en kennisoverdracht inzake:

    ► sociale, psychologische, ethische, medische en juridische aspecten van orgaandonatie en transplantatie,
    ► het bewustzijn gedurende het stervensproces en de behoeftes van stervenden,
    ► het hersendoodcriterium,
    ► ervaringen van mensen die een donororgaan hebben ontvangen en
    ► ervaringen van mensen die bij leven een orgaan hebben afgestaan.

    Op basis van voortschrijdende kennis en techniek wil SBO een evenwichtig wetenschappelijk en juridisch klankbord bieden voor een periodieke herijking van de medische en maatschappelijke uitgangspunten van orgaandonatie waaronder medische protocollen, keurmerken en certificeringen en met name het hersendoodcriterium.

    SBO organiseert symposia en expertseminars om kennis en bewustwording onder zowel professionals als het publiek te vergroten.

    Uitgangspunt bij dit alles is het respect voor donoren, naaststaanden en ontvangers en hun respectievelijke materiële en immateriële behoeftes.

    In plaats van werving op basis van marketingcommunicatie, kiest SBO voor een individuele, vrije, bewuste en weloverwogen keuze van burgers op basis van evenwichtige, objectieve informatie met voldoende diepgang.

  • Categorieën